Jak wspierać rozwój mózgu dziecka, jeśli półki w sklepach uginają się od „edukacyjnych” zabawek, a Instagram podsuwa kolejne zajęcia dodatkowe? Dobra wiadomość: mózg Twojego dziecka najszybciej rośnie dzięki rzeczom, które już masz. To sen, ruch, zabawa, rozmowa i bliskość. Nie musisz niczego kupować. Wystarczy, że zrozumiesz, co dzieje się w głowie Twojego malucha.
Co się dzieje w mózgu? W chwili narodzin każdy neuron w korze mózgowej ma około 2500 synaps, czyli „wypustek” do łączenia się z innymi neuronami. W pierwszych latach życia ta liczba rośnie do około 15 000. Mózg dziecka buduje połączenia „na zapas” i czeka, aż codzienne doświadczenia zdecydują, które z nich zostaną na dłużej. Te doświadczenia to właśnie dziewięć rzeczy z tej listy.
Sen to nie przerwa w nauce, tylko jej ostatni etap. Neuronaukowiec Stanislas Dehaene wymienia cztery filary skutecznej nauki: uwagę, aktywne zaangażowanie, informację zwrotną o błędach i konsolidację. Ta ostatnia dzieje się w dużej mierze podczas snu. W nocy i w czasie drzemek mózg intensywnie pracuje, żeby zapamiętać nowe ruchy, słowa i umiejętności z całego dnia.
W praktyce: stała pora zasypiania i spokojny wieczór bez ekranu to jedna z najlepszych „lekcji”, jakie możesz dać dziecku.
Zastanawiałaś się kiedyś, dlaczego dziecko zamiast chodzić, ciągle biega? Ma w tym cel. Podczas wysiłku fizycznego organizm wydziela białko BDNF, które pomaga tworzyć nowe neurony w hipokampie (to struktura odpowiedzialna za pamięć) i dba o te, które już są. Nie ma tabletki, która zastąpiłaby BDNF. Jedynym sposobem jest ruch.
W praktyce: skakanie po kałużach, wspinanie się, taniec w kuchni. Im mniej „siedź grzecznie”, tym więcej budulca dla mózgu.
Dlaczego ruch dosłownie odżywia neurony? Wyjaśniam to krok po kroku w e-booku Neurony Szaleją, w rozdziale o czynnikach BDNF i GDNF.
Zabawa to dla dziecka poważna sprawa. W czasie swobodnej zabawy dziecko samo stawia sobie problem, próbuje go rozwiązać, myli się i próbuje znowu. Daje mu to poczucie sprawczości i buduje jego tożsamość. W zabawie przeżywa też całe spektrum emocji i uczy się sobie z nimi radzić.
W praktyce: daj dziecku czas, w którym to ono decyduje, w co się bawi. Nie poprawiaj, nie ulepszaj, nie przejmuj zabawy. Wystarczy, że jesteś w pobliżu.
Dziecko uczy się najwięcej od drugiego człowieka. Już niemowlęta wpatrują się w twarze i rozumieją, że kiedy patrzymy im w oczy, chcemy przekazać coś ważnego. Kontakt wzrokowy włącza u dziecka tryb uczenia się. Najlepiej działa rozmowa na zmianę: dziecko coś pokazuje lub mówi, a Ty odpowiadasz. Ta metoda nazywa się Akcja–Reakcja (ang. Serve and Return).
W praktyce: kiedy dziecko pokazuje Ci psa za oknem, odpowiedz: „Tak, widzę! Duży, brązowy pies. Dokąd on idzie?”. I poczekaj na odpowiedź.
Książki mają słowa, których nie używamy na co dzień, więc czytanie na głos poszerza słownictwo dziecka. To jednak nie wszystko. Kiedy bohater bajki ma kłopoty, dziecko czuje lekkie napięcie i jego uwaga się wyostrza. Gdy historia dobrze się kończy, w mózgu rośnie poziom dopaminy i oksytocyny. Ta druga wzmacnia przywiązanie do osoby, która czyta.
W praktyce: jedna książka wieczorem, w ciszy, bez telefonu obok. Nie musi to być codziennie, ale niech będzie Wasz.
Las, park, podwórko i ogród to najbogatsze „sale zabaw”, jakie istnieją. Nierówny teren ćwiczy równowagę, patyki i kamienie pobudzają wyobraźnię, a zmiany pór roku dają tematy do rozmów. Na dworze dzieci łatwiej nawiązują kontakt z rówieśnikami i same rozwiązują drobne konflikty.
W praktyce: jesienny spacer z zadaniem „znajdź 5 różnych liści” to jednocześnie ruch, porównywanie, liczenie i rozmowa.
Nuda jest niewygodna, ale potrzebna. Rozwój mózgu dziecka potrzebuje też pustych chwil, w których nic się nie dzieje. Gdy nikt nie podsuwa dziecku gotowej rozrywki, zaczyna działać jego wewnętrzna ciekawość, czyli ten sam silnik, który napędza swobodną zabawę. Z „nudzę się” bardzo często rodzi się baza z koców, własna gra albo wymyślona historia.
W praktyce: zamiast od razu proponować zajęcie, powiedz: „Rozumiem. Ciekawe, co wymyślisz”. I daj dziecku kilka minut.
Rozwój mózgu dziecka najmocniej napędzają relacje międzyludzkie. Przytulenie, spokojna rozmowa i akceptacja uczuć dziecka podnoszą poziom oksytocyny, nazywanej hormonem miłości. W jednym z badań 15 minut radosnej zabawy z niemowlęciem podniosło poziom oksytocyny zarówno u mam, jak i u tat. Bliskość nie jest więc „miłym dodatkiem” do rozwoju. To jego fundament.
W praktyce: codzienny mały rytuał tylko dla Was dwojga, np. przytulas po przedszkolu albo wspólne śniadanie bez pośpiechu.
Nawet najlepsza interakcja potrzebuje przerw. Gdyby akcja i reakcja trwały bez końca, skończyłoby się to wybuchem złości, i u dziecka, i u dorosłego. Odpoczynek to czas, w którym układ nerwowy się wycisza, a wrażenia z dnia mają szansę się „ułożyć”.
W praktyce: nie każde popołudnie musi mieć plan. Leżenie na dywanie i patrzenie w sufit też się liczy.
Ta lista nie jest kolejnym zadaniem do odhaczenia. Większość z tych rzeczy już dzieje się w Twoim domu. Rozwój mózgu dziecka nie dzieje się na dodatkowych zajęciach, tylko w zwykłym dniu: w zabawie, rozmowie, ruchu i odpoczynku. Wybierz jedną rzecz, której chcesz dać dziś trochę więcej miejsca, i obserwuj swoje dziecko. Najważniejsze, co możesz mu dać, to Twój czas.
Ta lista to tylko początek. W e-booku Neurony Szaleją wyjaśniam, jak mózg dziecka 0–6 lat uczy się świata, i pokazuję, jak przenieść tę wiedzę na zwykły dzień. Prostym językiem, bez żargonu i bez presji.
„kupiłam, nie żałuję, połknęłam w jeden wieczór, w bardzo przystępny sposób opisane skomplikowane procesy.” – czytelniczka
Pakiet za 97 zł, z 30-dniową gwarancją zwrotu.
